Гісторыя Горацкага краю
Горацкі край — адна з гістарычных зямель усходняй Беларусі, дзе на працягу тысячагоддзяў фарміраваліся беларуская культура, традыцыі і дзяржаўнасць. Праз гэтыя землі прайшлі найважнейшыя падзеі гісторыі краіны: станаўленне першых беларускіх дзяржаў, росквіт Вялікага Княства Літоўскага, войны з Маскоўскай дзяржавай, русіфікацыя, нацыянальнае адраджэнне і барацьба за захаванне ўласнай ідэнтычнасці.
Першыя людзі з’явіліся тут яшчэ ў каменным веку. Пра гэта сведчаць археалагічныя знаходкі на берагах Проні, Басі і іншых рэк. У раннім сярэднявеччы гэтыя землі насялялі крывічы — адно з асноўных усходнеславянскіх плямёнаў, якое стала важнай часткай беларускага этнагенезу.
У IX–XIII стагоддзях тэрыторыя сучаснага Горацкага раёна ўваходзіла ў склад Полацкай дзяржавы — першай беларускай дзяржавы. Менавіта Полацкае княства заклала традыцыі дзяржаўнага кіравання, дыпламатыі, міжнароднага гандлю і хрысціянскай культуры на беларускіх землях. Полацк быў адным з галоўных палітычных і духоўных цэнтраў Усходняй Еўропы, а яго ўплыў распаўсюджваўся далёка за межы сучаснай Беларусі.
Пасля мангольскага разгрому паўднёва-ўсходніх княстваў цэнтрам палітычнага развіцця беларускіх зямель стала Вялікае Княства Літоўскае — беларуская дзяржава, якая ўзнікла на тэрыторыі сучаснай Беларусі і Літвы. Менавіта беларускія землі складалі яе галоўны эканамічны, культурны і дэмаграфічны цэнтр. Дзяржаўнай мовай канцылярыі была старабеларуская мова, а Статуты ВКЛ сталі аднымі з самых прагрэсіўных прававых зборнікаў Еўропы. Да XVI стагоддзя Вялікае Княства Літоўскае ператварылася ў адну з найбуйнейшых дзяржаў кантынента.
Горацкі край быў неад’емнай часткай гэтай беларускай дзяржавы. Тут развіваліся земляробства, рамёствы, гандаль, дзейнічалі кірмашы, узнікалі новыя паселішчы. Уладаннямі на гэтай тэрыторыі валодалі беларускія магнацкія роды — Сапегі, Радзівілы, Хадкевічы. У 1619 годзе канцлер Леў Сапега надаў Горкам прывілей на самакіраванне, што адкрыла новыя магчымасці для развіцця мястэчка.
Але памежнае становішча рэгіёна зрабіла яго сведкам шматлікіх войнаў. Пачынаючы з канца XV стагоддзя Маскоўская дзяржава рэгулярна імкнулася захапіць беларускія землі. Ваенныя паходы суправаджаліся спаленнем гарадоў і вёсак, разбурэннем храмаў, вывазам палонных і рамеснікаў углыб Масковіі. Асабліва цяжкай для Беларусі стала вайна 1654–1667 гадоў, падчас якой былі спустошаны вялікія тэрыторыі, а насельніцтва краіны скарацілася на сотні тысяч чалавек. Горацкая зямля таксама панесла цяжкія страты.
Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай беларускія землі былі ўключаны ў склад Расійскай імперыі. Для мясцовага насельніцтва гэта азначала не толькі змену дзяржаўнай улады, але і пачатак мэтанакіраванай палітыкі русіфікацыі. Скасоўвалася дзеянне Статута ВКЛ, забаранялася беларуская мова ў дзяржаўных установах, ліквідавалася ўніяцкая царква. Пасля нацыянальна-вызваленчых паўстанняў XIX стагоддзя расійскія ўлады паслядоўна замянялі мясцовую адміністрацыю прыезджымі чыноўнікамі, вайскоўцамі, праваслаўным духавенствам, настаўнікамі і землеўладальнікамі з унутраных губерняў імперыі. Частка беларускага насельніцтва была вымушана пакідаць родныя мясціны або перасялялася ў іншыя рэгіёны Расіі.
Нягледзячы на гэты ціск, нацыянальная самасвядомасць беларусаў не знікла. У XIX стагоддзі пачалося беларускае нацыянальнае адраджэнне. Навукоўцы, пісьменнікі і грамадскія дзеячы вярталі грамадству памяць пра Полацкую дзяржаву, Вялікае Княства Літоўскае, беларускую мову і ўласную гісторыю. Гэты працэс неаднаразова спыняўся рэпрэсіямі, але кожны раз адраджаўся зноў.
Асаблівае месца ў гісторыі Горак займае стварэнне Горы-Горацкай земляробчай школы. У 1840 годзе ў Горках была адкрыта Горы-Горацкая земляробчая школа — першая ў Расійскай імперыі вышэйшая сельскагаспадарчая навучальная ўстанова. У 1848 годзе яна была пераўтворана ў Горы-Горацкі земляробчы інстытут — першы сельскагаспадарчы інстытут імперыі, які стаў адным з найважнейшых цэнтраў аграрнай навукі і адукацыі.
XX стагоддзе прынесла беларусам новыя выпрабаванні. Дзве сусветныя войны, палітычныя рэпрэсіі, калектывізацыя і савецкая русіфікацыя істотна змянілі нацыянальны і культурны ландшафт усходняй Беларусі. Беларуская мова паступова выціскалася са школ, дзяржаўнага кіравання і гарадскога жыцця. Адначасова працягвалася палітыка перасялення насельніцтва, калі на беларускія землі накіроўваліся прадстаўнікі адміністрацыі, арміі, сістэмы адукацыі і іншых дзяржаўных структур з Расіі. Гэта значна паўплывала на этнакультурнае аблічча рэгіёна.
Аднак гісторыя Горацкага краю — гэта не толькі гісторыя войнаў і стратаў. Гэта гісторыя народа, які здолеў захаваць сваю мову, культуру і гістарычную памяць. Нягледзячы на шматвяковы знешні ціск, беларуская нацыя неаднаразова адраджалася, вяртаючы цікавасць да сваіх каранёў, сваёй дзяржаўнай традыцыі і сваёй спадчыны. Горацкая зямля застаецца важнай часткай гэтай вялікай гісторыі Беларусі.